Nijmegen: gebouwd op zeven heuvels

Nijmegen is op zeven heuvels gebouwd 1. Veel meer trouwens, als je ook buiten het centrum kijkt, maar we bedoelen hier de in oorsprong Romeinse nederzetting die zich in de Karolingische tijd tot een belangrijke handelsnederzetting heeft ontwikkeld en van waaruit de stad zich verder uitbreidde. Meer stadsontwikkeling.
De beruchte zeven heuvelen van de Vierdaagse liggen buiten de stad. Die tellen voor dit verhaal niet mee.

De zeven heuvels waarop Nijmegen werd gebouwd.

De heuvels waarop de stad in het begin is gebouwd zijn ontstaan in de laatste ijstijd, die zo'n 10.000 jaar geleden eindigde. In die koude periode schoof het landijs vanuit het noorden honderden meters hoge heuvels van zand en grind voor zich uit. Daaruit ontstond een enorme stuwwal die later door de grote rivieren werd uitgesleten. Het zuidelijkst gelegen deel was de stuwwal waar je nu vanuit Arnhem komend tegenaan kijkt. Nijmegen zelf ligt op de zogenaamde spoelzandvlakte van deze stuwwal. Doordat het steeds warmer werd, smolt het ijs van de stuwwal. Het smeltwater sneed diepe dalen uit de spoelzandvlakte uit. De heuvels werden bebouwd, sommige dalen werden straten. Uitgebreider.

Welke 7 heuvels?

De zeven heuvels waar het om gaat lagen van oudsher in binnen de wallen, later de stadsmuren en specifiek in de Benedenstad. Daar ontstond de stad, daar werden de heuvels het eerst bebouwd. De Benedenstad is Rijksbeschermd stadsgezicht. De motivatie voor de aanwijzing was onder meer "de unieke ligging op zeven heuvels, ieder bekroond door een of meerdere belangrijke beschermde monumenten".

Het kaartje met de begrenzing van het beschermde gebied vind je hiernaast.
Behalve de Benedenstad is ook de 19e-eeuwse bebouwing rond het centrum als Rijksbeschermd stadsgezicht aangewezen.

Deze heuvels zijn

1. Hessenberg (Heezeberg) parallel aan de Lange Hezelstraat, met klooster / weeshuis.

2. Hund(i)sburg (Honsberg): waarop de Stevenskerk en de Grote Markt te vinden zijn.

3. St. Jansberg: de heuvel waarop de Commanderie van St. Jan staat.

4. Klokkenberg: waarop de klokkenstoel stond van waaraf, voordat de klokken van de St. Steven het luiden voor het openen en sluiten van de stadspoorten overnamen, de belangrijkste momenten van de dag werden ingeluid. Cellenbroederenhuis e.o.

5. St. Anthonisberg of Geitenberg: met klooster

6. Hofberg: de heuvel met het Valkhof.

7. St. Geertruidsberg (deel van de Hunnerberg, Hoenderberg): ten oosten van de Voerweg, met St. Gertrudiskapel.


Naschrift Er is wellicht ook nog wat te zeggen voor de Gruitberg als zevende heuvel. Hij ligt binnen de eerste stadsomwalling en kerk en klooster Marienburg staan er op. Dan zou echter één van de andere, logischer, heuvels moeten vervallen. Het past bovendien niet in de motivering van de aanwijzing. De vraag is bovendien of dit wel een berg (heuvel) was of een opslagplaats, (berg)plaats van gruit.

Ik wil Rob Duchateau van klimbijnijmegen.nl en Rob Essers (link naar zijn laatste bijdrage, onderaan de pagina onder "zeven heuvels") hartelijk bedanken voor het me scherp houden, voor hun ondersteuning, tips en geduld bij de zoektocht naar DE zeven heuvels.

Meer over de stadsontwikkeling: Het "fundament" van Nijmegen | De sloop van de stadsmuren | Verdedigingswerken | De Waal door de stad |

1. Er zijn heel wat meer steden die claimen op zeven heuvels te zijn gebouwd: https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_cities_claimed_to_be_built_on_seven_hills

Deze pagina is het laatst gewijzigd op 26-08-2019.