De Romeinen in Nijmegen

Gedurende zo'n 300 jaar, van 19 vóór tot 270 na Christus was Nijmegen de meest noordelijke en verreweg grootste stad van het Romeinse rijk in het latere Nederland.

De eerste bewoners waren militairen, die woonden in legerkampen in wat nu Nijmegen Oost is. In en rond de legerplaatsen woonden tot 15.000 soldaten met in hun kielzog handelaren en hun gezinnen.

Later ontstonden er burgerlijke nederzettingen in het huidige centrum, aan de Waal nabij De Bastei en in Oud West / Waterkwartier (Ulpia Noviomagus). De stad Ulpia Noviomagus was de hoofdstad van wat de Romeinen de Civitas Batavorum ("het Bataafse stamgebied") noemden. Daar woonden rond de 5000 burgers.

Een globaal overzicht:

De Bataven vestigen zich tussen de grote rivieren.

De Bataven worden gevormd door een volk dat onder regie van de Romeinen naar hier kwam uit de omgeving van Hessen / Baden-Württemberg en zich mengde met de plaatselijke bevolking. Het waren moedige, goede ruiters en ze vormden zo een aanwinst voor de Romeinen met wie ze vaak mee in het leger vochten. Een tijdlang hebben Bataven en Romeinen nauw samengewerkt tot het in 69 fout ging. Lees meer.....

Weetje: Het is heel goed denkbaar dat de naam Betuwe is afgeleid van "Bataven".

De eerste Romeinse soldaten. Bouw legerkamp Hunnerberg en Kops Plateau.

De soldaten die hier rond 19 v. Chr. arriveerden hebben voor hun legerkampen natuurlijk de meest strategische plekken uitgekozen. Ze vestigden zich met zo'n 12.000 tot 15.000 manschappen op de Hunnerberg op een gebied van 42 hectare (80 voetbalvelden). Zo'n 9 jaar later (10 v. Chr.) werd een nieuw kamp gesticht op het nabijgelegen Kops Plateau (5 hectare = plm. 10 voetbalvelden). Beide gebieden vind je ten noorden van de huidige Ubbergseveldweg. Het meeste is niet meer zichtbaar maar er is een mooie route met info uitgezet. Een boekje is vanaf de volgende sectie te downloaden. Lees meer...

Bouw Oppidum Batavorum.

Rond 10 voor Christus bouwden de Romeinen op en rond het huidige Valkhof de Bataafse hoofdstad die Oppidum Batavorum werd genoemd.  Lees meer......

Oprichting van de Godenpijler.

Nijmegen blijkt zo belangrijk dat keizer Tiberius er een gedenkteken oprichtte. Deze Godenpijler is het bewijs dat Nijmegen de eerste stad in Nederland was. Lees meer....

Bataafse opstand

Oppidum Batavorum werd in 69 bij de opstand van de Bataven tegen de Romeinen, door brand verwoest. Tijdens opgravingen op de Josephhof zijn de brandsporen blootgelegd. Lees meer...

Tiende Legioen op de Hunnerberg

In 71 sloten de Romeinen en Bataven vrede, maar het vertrouwen was geschonden en dat leidde tot de legering van het Legio X Gemina pia fidelis ("Tiende legioen, genaamd tweelingen, trouw en toegewijd") op de Hunnerberg.

Stedelijke nederzetting in het Waterkwartier, vanaf ongeveer 100 Ulpia Noviomagus geheten

De Romeinen bouwden voor de Bataven een nieuwe vestiging die voor het Oppidum Batavorum in de plaats kwam. Ze zochten er een wat vreemde plaats voor uit: een laag gelegen en dicht bij de soms woeste Waal gelegen gebied dat enkele kilometers verder was gelegen. Deze plaats ontwikkelde zich echter goed en groeide uit tot een voor die tijd forse grootte van 5000 inwoners. Meer...

Bouw muur rond en verwoesting van Noviomagus

Na de verwoesting van Noviomagus bleven er nog maar weinig mensen tussen de ruïnes wonen. De stad verwerd in de loop van de tijd tot een soort tweedehands bouwmarkt doordat de inwoners van de stad, die zich nu meer oostelijk ontwikkelde er hun bouwmateriaal vandaan haalden.

Uitgebreider?

Om uitgebreider kennis te maken met Romeins Nijmegen zijn er mooie stadswandelingen gemaakt. Maar in plaats daarvan, of als voorbereiding daarop nog wat meer.

Een poging van de Romeinen om Germanië te veroveren was volledig mislukt na een verpletterende nederlaag in het Teutoburgerwoud (9 n.Chr). Keizer Tiberius (14-37) zag wel in dat de Romeinen zich erbij moesten neerleggen dat de Rijn voorlopig de grens van hun rijk in het noorden zou blijven en staakte in 16 n.Chr. de aanvallen. De nadruk kwam te liggen op versterking van de bestaande positie.

Rond 20 v. Chr. werd er op de Hunnerberg (in het huidige Nijmegen-Oost) een legerkamp gebouwd dat plaats bood aan zo'n 15.000 manschappen (twee legioenen)
Ten westen daarvan verrezen kampementen voor de hulptroepen. Zo'n kampement is gevonden onder het huidige Hotel Belvoir aan het Keizer Traianusplein. Je moet je zulke kampen voorstellen als complexen met meestal uitsluitend houten gebouwen.

Naar het oosten, op de Kopse Hof, (ten westen van het huidige Ubbergen en de bij wielrenners bekende Ubbergse Holleweg) bouwden ze een commandopost.

Op en rond het huidige Valkhof ontstond een Bataafse burgerlijke nederzetting: het Oppidum Batavorum (de stad van de Bataven). Binnen deze nederzetting stond een Romeinse godenpijler. Godenpijlers werden alleen in bestuurlijke centra opgericht. "Onze" pijler dateert uit het jaar 17. Dat is op te maken uit de voorstellingen op de zuil. Deze gegevens leveren het bewijs dat Nijmegen de oudste stad van Nederland is. Lees meer....

De Bataafse Opstand

In de goede onderlinge verstandhouding tussen de Bataven en de Romeinen kwamen flinke deuken toen de Romeinen de teugels voor de Bataven aantrokken. De basis voor de goede samenwerking: een relatief grote zelfstandigheid voor de Bataven, werd steeds verder beperkt. Reden voor de Bataven om in opstand te komen.

In eerste instantie verliep de opstand succesvol voor de Bataven, maar al spoedig keerde het tij. De Bataafse aanvoerder Julius (vroeger Claudius) Civilis werd bij Xanten verslagen. Hij vluchtte naar zijn Oppidum en stak het in brand. Van deze brand zijn in 2005 bij opgravingen op de Josephhof vele sporen aangetroffen. (De Josephhof ligt achter de rij restaurants aan het Kelfkensbos). Julius Civilis trok zich terug in de huidige Betuwe.

Na de Bataafse opstand

Na de Bataafse Opstand bouwden de Romeinen in 71 n. Chr. een nieuw kamp op de Hunnerberg, de castra (legerplaats) van het Tiende Legioen. Rondom de castra ontstond een kampdorp waar handelaren, ambachtslieden en de vrouwen van de soldaten woonden.

Ulpia Noviomagus

Ter hoogte van het huidige Waterkwartier werd een compleet nieuwe stad aangelegd: Ulpia Noviomagus Batavorum (Nieuwe Ulpische Markt in het land van de Bataven), lange tijd verreweg de grootste stad op het grondgebied van het huidige Nederland, pas 1000 jaar later ingehaald door Utrecht.borstbeeld van Traianus die Nijmegen stadsrechten gaf. Glyptothek [Public domain],
 via Wikimedia Commons "Ulpia" verwijst naar de familienaam van Marcus Ulpius Traianus. Traianus was de keizer die Nijmegen rond het jaar 100 het stadsrecht en het marktrecht gaf. Naar hem is het Keizer Traianusplein, nabij de Waalbrug vernoemd. Zijn standbeeld staat op een kunstmatige heuvel in het midden van dit plein .

Van de Romeinse naam Noviomagus (Nieuwe Markt) is de huidige naam Nijmegen afgeleid. De naam Noviomagus (Noviomagi) vinden we terug op de zogeheten Peutingerkaart, een middeleeuwse kopie van een Romeinse wegenkaart. In het Valkhofmuseum vind je een replica van deze intrigerende kaart met verdere uitleg.

Rond 270 n. Chr. Noviomagus verlaten

"Het einde van de Romeinse tijd 
Rond 270 verlieten de Romeinen Nijmegen. Het kostte de Romeinen steeds meer moeite de grenzen van hun rijk te verdedigen. Er bleef alleen nog een kleine handelsnederzetting over aan de Waalkade ter hoogte van het huidige casino en De Bastei.

In de vierde eeuw wist de Romeinse keizer Constantijn de Grote tijdelijk een einde te maken aan de chaos aan de grenzen van zijn rijk. Het gebied van het huidige Valkhof werd opnieuw ingericht. Er werd een castellum (fort) gebouwd met diepe en brede grachten. Naast burgers verbleven hier eerst vooral Romeinse troepen.

Later kwamen er ook steeds meer Frankische manschappen, die de rijksgrenzen hielpen verdedigen. Het castellum stond door patrouilles in verbinding met een wachtpost in Heumensoord.

Op de oostelijke Waalkade werd de handelsnederzetting, die daar vanaf het midden van de tweede eeuw lag, met een dikke muur versterkt.

Aan het begin van de vijfde eeuw bezweken de Romeinse rijksgrenzen definitief onder de Germaanse invallen en verdwenen de Romeinen geruisloos van het Nijmeegse toneel."

Met dank aan Wikipedia. Dit artikel onder onder de licentie http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.nl De oorspronkelijke tekst is vrij uitgebreid aangepast en de interne Wikipedialinks zijn verwijderd.