Noviomagus

De burgerlijke nederzetting in Nijmegen-West, het Waterkwartier.

Lang verhaal kort.

Peutingerkaart, Nijmegen, Noviomagus onder de ANoviomagus werd gesticht nadat in het jaar 70 de Bataafse opstand door de Romeinen was neergeslagen. Het lag in het huidige Waterkwartier in Nijmegen West.

Noviomagus kreeg van de Romeinse keizer Traianus stads- en marktrechten toen de Romeinen zich uit deze streken terugtrokken. Van de Romeins-Keltische naam Noviomagus (Latijn: Novio = Nieuwe - Keltisch: Magus = Markt) is de huidige naam Nijmegen afgeleid.

De naam Noviomagus (Noviomagi) vinden we terug op de zogeheten Peutingerkaart, een middeleeuwse kopie van een Romeinse wegenkaart. In het Valkhofmuseum kun je een van de weinige middeleeuwse kopieën van deze intrigerende kaart, met  uitleg, bekijken.

Meer over de Bataafse opstand


De drie bewoningsconcentraties in Romeins Nijmegen.

Noviomagus is een van de drie plekken waar Romeins Nijmegen tot leven kwam. Noviomagus lag in het huidige Waterkwartier in Nijmegen West. Verder waren er de legerplaatsen in het oosten van de stad, Hunnerberg en Kopse Hof en een handelsnederzetting onderaan de Valkhofheuvel.

Indicatief: omvang en vorm bij benadering weergegeven

Alternatief voor het Oppidum Batavorum.

In het jaar 70 brak de opstand van de Bataven tegen hun bondgenoten, de Romeinen uit. Het Oppidum Batavorum, de Bataafs-Romeinse nederzetting op het Valkhof e.o., was door de Bataven in brand gestoken. Julius Civilis was waarschijnlijk doodsbang voor de Romeinse legers die naar Nijmegen optrokken om de opstand neer te slaan en vluchtte naar het Batavenland: de Betuwe (hoor je de overeenkomst?).

Nadat de Bataafse opstand door de Romeinen was neergeslagen en de vrede werd hersteld, werd een nieuwe gezamenlijke stad voor de burgers gesticht, Noviomagus, een paar kilometers naar het westen, in het huidige Waterkwartier. De Romeinen legerden hun soldaten van het Legio X Gemina pia fidelis ("Tiende legioen, genaamd tweelingen, trouw en toegewijd") op de Hunnerberg. Dit is de enige plaats in Nederland waar een compleet legioen lag. 

Borstbeeld van Traianus. Noviomagus kreeg, toen de Romeinen definitief onze streken verlieten, van de Romeinse keizer Traianus stads- en marktrechten. Vanaf die tijd heette het Ulpia (de familienaam van Traianus) Noviomagus Batavorum, de hoofdstad van wat de Romeinen de Civitas Batavorum ("het Bataafse stamgebied") noemden.

Wat cijfers

De oppervlakte van Noviomagus bedroeg volgens schattingen 40 hectare.

Met een bevolkingsaantal van zo'n 8000 tot 12.000 inwoners in Noviomagus en tot 10.000 soldaten + aanhang op en rondom de legerplaatsen, maakte Romeins Nijmegen in de tweede eeuw een bloeiperiode mee. Het was de grootste stad op het grondgebied van het huidige Nederland en hierna zou het duizend jaar duren voordat in Nederland een andere stad (Utrecht) dat inwonertal haalde.

 

De restanten van Noviomagus

Toen Noviomagus rond 270 werd verlaten ontstond er een soort van spookstad waar nog wel een tijdje mensen woonden maar die op den duur toch voornamelijk werd gebruikt om te plunderen. Lees hierover meer.

Kaartje met Romeinse tempels in Nijmegen-west

Nog veel te ontdekken

Door het gebied van Noviomagus liep de Romeinse weg die vanaf Xanten, door de huidige Nijmeegse binnenstad, naar uiteindelijk onze Nederlandse kust liep. Het verdere verloop van deze weg is bij lange na nog niet bekend.

Ook van Noviomagus zelf is nog veel te ontdekken. Op het ogenblik weten we het meest van de zuidrand en het midden van het stadje. Verder naar het noorden zal onderzoek worden gedaan als het oude industrieterrein daar wordt herontwikkeld tot woongebied. Het meest noordelijke stukje Noviomagus zullen we echter nooit kennen: de Waal heeft zijn loop hier vermoedelijk zo'n 50 tot 100 meter naar het zuiden verlegd en daarmee is een flink stuk onder water verdwenen.

De route naar de tempel-visualisaties

Hieronder vind je de route naar de plekken waar in de straten rond en op het oppervlak van het Maasplein de contouren van de gevonden Romeinse tempels, gebouwen en winkeltjes zijn aangegeven. Deze route loopt van midden in de stad, de Grote markt, naar de vindplaatsen.

De hele wandeling met uitleg vind je hier.

Als je liever de kaart in zijn geheel op je mobiel bekijkt dan is dit de link.

Deze pagina is het laatst gewijzigd op 11-05-2019.