Noviomagus

De burgerlijke nederzetting in Nijmegen-West, het Waterkwartier.

Naast de Romeinse legioenen op de heuvels in het oosten van de stad ontstonden er in de loop van de tijd enkele burgerlijke nederzettingen. Natuurlijk in de eerste plaats rondóm die legerplaatsen: dat waren mooie plekken om handel te drijven met al die soldaten. Verder in de Benedenstad, aan de voet van de Valkhofheuvel, bij de Bastei en het Casino.

De derde plek waar Romeins Nijmegen tot leven kwam is Noviomagus. De huidige wijk Waterkwartier is het gebied waar de stad Noviomagus lag. 

Noviomagus is ontstaan nadat in het jaar 70 de Bataafse opstand door de Romeinen was neergeslagen. Oppidum Batavorum, de Bataafs/ Romeinse nederzetting tot dan toe, was door de Bataven zelf in brand gestoken. Toen de Romeinen en Bataven hun vete hadden bijgelegd vonden de eersten het toch verstandiger om, ook letterlijk, wat meer afstand te houden.

Better safe than sorry zullen de Romeinen "op z'n Latijns" hebben gedacht want voor alle zekerheid werd in 71 op de Hunnerberg het Legio X Gemina pia fidelis ("Tiende legioen, genaamd tweelingen, trouw en toegewijd") gelegerd. Dit was overigens de enige plaats in Nederland waar een compleet legioen lag. Voor de Bataven werd in het huidige Waterkwartier in plaats van het Oppidum Batavorum een nieuwe stad gebouwd .

Deze nederzetting kreeg van de Romeinse keizer Traianus stads- en marktrechten. Vanaf die tijd heette het Ulpia (vanwege de familienaam van Traianus) Noviomagus Batavorum.

De burgerlijke nederzettingen in Romeins Nijmegen

"Indicatief" wil zeggen: de omvang en de vorm van de nederzettingen zijn alleen bij benadering weergegeven.

Door het gebied van Noviomagus liep de Romeinse weg die vanaf Xanten, door de huidige Nijmeegse binnenstad, naar uiteindelijk onze kust liep.

Op het ogenblik weten we het meest van de zuidrand en het midden van het stadje, het noorden wordt onderzocht als het oude industrieterrein wordt ontwikkeld. Het noordelijke van Noviomagus zullen we echter nooit kennen: de Waal heeft hier in de loop van de tijd vermoedelijk zo'n 50 tot 100 meter naar het zuiden verlegd en daarmee is een flink stuk onder water verdwenen.

Van de oude stad zijn tot nu toe een badhuis, twee naast elkaar gelegen tempels en de restanten van een vermoedelijke villa teruggevonden. De ontdekking aan de zuidkant van de twee tempels en de villa het meest spectaculair. Ook al zijn er huizen overheen gebouwd, de contouren geven een goed beeld van de omvang van dit complex. Wandel, fiets of laat je brengen naar de Maasstraat en het Maasplein en omgeving.

Beeld van enkele opgravingen

Het Maasplein en omgeving: twee tempels en een enorme villa

Wat cijfers

In de 2e eeuw na Christus maakte Romeins Nijmegen een bloeiperiode mee. Het was, met een bevolkingsaantal van zo'n 5000 inwoners in het stadje Noviomagus en tot 10.000 op en rondom de legerplaatsen, de grootste stad op het grondgebied van het huidige Nederland. Het zou hierna duizend jaar duren voordat in Nederland een andere stad (Utrecht) dat inwonertal haalde.

De oppervlakte van Noviomagus bedroeg volgens schattingen 40 hectare. Noviomagus was de hoofdstad van wat de Romeinen de Civitas Batavorum ("het Bataafse stamgebied") noemden. 

Verval

Tegen het eind van de derde eeuw zorgden onrust over toenemende invallen door Bataven (die de Limes probeerden te doorbreken) en hoog water ervoor dat de nederzetting goeddeels werd verlaten. Er bleef hier een kleine nederzetting over die deel uitmaakte van een continue bewoningsgeschiedenis tot in de vijfde eeuw, samen met de eerder genoemde handelsnederzetting bij het Valhof, een legerplaats op de Valkhofheuvel en een nederzetting rond de huidige St. Canisiussingel.

Bouwmarkt

In de eeuwen die volgden verwerd het stadje tot een soort bouwmarkt, een steengroeve waaruit de Nijmegenaren naar hartenlust plunderden om er hun eigen stenen bouwwerken van te bouwen. Het duurde tot 1250 /1300 voordat men weer stenen kon bakken!
In heel wat oude panden in de de stad en ook op het Valkhof zijn dan ook resten van Noviomagus zijn verwerkt.

Naar de stadswandeling.