Het "fundament" van Nijmegen: stuwwal en spoelzandvlakte

De zeven heuvels waarop het oudste Nijmegen is gebouwd zijn de uitlopers van een stuwwal. Die stuwwal ligt direct ten oosten van de stad. De Nijmeegse stuwwal is een onderdeel van een veel groter stuwwallengebied dat een groot deel van het latere Nederland omvatte. Het liep van Elten, via de Veluwezoom en de Utrechtse Heuvelrug richting Haarlem. De grote rivieren hebben dit grote gebied later doorsneden, waardoor de in dit gebied kenmerkende hoogteverschillen ontstonden.

Het stuwwallengebied ontstond toen enorme ijskappen langzaam vanuit het Scandinavische noorden naar het zuiden schoven. Door het gewicht van het vaak vele honderden meters dikke ijs werd de grond eronder naar voren geperst. Zo stroopte de ondergrond op, waardoor soms wel tweehonderd meter hoge heuvels ontstonden. Deze enorme ijsmassa's kwamen tot stilstand op de lijn Haarlem-Utrecht-Nijmegen. Door vorst, wind en water zijn deze stuwwallen in de loop van de tijd lager geworden; beboste heuvels bleven hoog, bebouwde werden langzaamaan lager door erosie.

Bij Nijmegen heeft de schurende werking van de Waal gezorgd voor een abrupte scheiding tussen polder en stuwwal. Zo ontstond de indrukwekkende, bijna on-Nederlandse aanblik als je over de Waalbrug de stad binnen rijdt.

Nijmegen ligt net niet op de stuwwal

De stuwwal bij Nijmegen houdt net ten oosten van de stad op: de stad zelf ligt op een vlakte van sediment dat werd achtergelaten door de wind en het van de stuwwal afkomstige smeltwater. Deze vlakte loopt geleidelijk aan in westelijke richting af. De hoogste delen hiervan, en dan vooral die langs de steile rand van het rivierdal, waren strategisch gezien een uitkomst, voor prehistorische stammen en natuurlijk ook voor de Romeinen die zich hier rond 19 v. Chr. vestigden.

Zeven heuvelen

Het smeltwater zorgde overal voor geulen. Soms sleten deze geulen zich verder uit tot dalen die dan als wegen werden gebruikt. Links en rechts van deze wegen verhieven zich de heuvels en op deze heuvels ontstonden de eerste contouren van wat de stad van nu zou worden. Het zijn er zeven.


Een mooi vormgegeven en duidelijke uitleg over het ontstaan van stuwwallen en spoelzandvlakten vind je op Geologie van Nederland. Op diezelfde website een mooie pagina over spoelzandwaaiers |

Meer over de stadsontwikkeling: Gebouwd op zeven heuvels | De sloop van de stadsmuren | Verdedigingswerken | De Waal door de stad |

* Foto van glaciaal gedeformeerd diatomiet, nabij Ejerslev in Noord-Jutland, Denemarken geplaatst onder Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported. Maker: "Wenkbrauwalbatros" (https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Wenkbrauwalbatros)