De Godenpijler van Nijmegen. Monument voor keizer Tiberius

... een overtuigend bewijs dat Nijmegen de eerste stad in het huidige Nederland was.

Kort en goed: Op het Kelfkensbos voor het Valkhofmuseum staat een kunstwerk dat herinnert aan de Romeinse Godenpijler die vanaf rond 17 na Chr. op deze plaats stond, flink wat hoger trouwens en fier recht overeind. Onderaan in het kunstwerk zijn afgietsels van de twee blokken opgenomen die hier op vrijdag 22 februari 1980, diep onder de grond zijn gevonden . De originele blokken kun je bekijken in het museum. De minstens twee andere blokken zijn niet teruggevonden. Mogelijk werden de zware blokken van de pijler in de late oudheid gebruikt als fundering voor een nieuwe verdedigingswal en zijn ze zo bewaard gebleven.

Het kunstwerk is behalve een kunstzinnige verbeelding van de Godenpijler eveneens een zonnewijzer


De plaats van de Godenpijler

Nijmegen kende in de Romeinse tijd vier bewoningsconcentraties van betekenis.
De grote legerkampen van onder meer het Tiende Legioen lagen in het oosten van de stad op de Hunnerberg en Kopse Hof.

In het westen van de stad, in het tegenwoordige Waterkwartier, lag een grote burgerlijke nederzetting: Ulpia Noviomagus

Er was ook een handelsnederzetting aan de Waal, aan de voet van het Valkhof, nabij De Bastei.

Bovenaan de heuvel, op en rond het Valkhof tenslotte, lag het Oppidum Batavorum (de stad van de Bataven). De Voerweg was er toen nog niet: Valkhof, Kelfkensbos en ruime omgeving waren één uitgestrekt plateau.

Binnen deze laatste nederzetting stond een Romeinse godenpijler. Van deze pijler zijn in 1980, bij de bouw van de parkeergarage onder het Kelfkensbos, twee grote blokken teruggevonden.

Godenpijlers werden alleen in steden, in bestuurlijke centra opgericht. Onze pijler dateert, blijkt uit de daarop aanwezige voorstellingen, uit het jaar 17. Uit deze gegevens ontstaat het bewijs dat Nijmegen de oudste stad van Nederland is.

Een verantwoorde reconstructie van de héle Romeinse godenpijler kon niet, daarvoor ontbreekt er teveel. Het plaatje hiernaast geeft een beetje een beeld. (Illustratie met dank aan Drs. Louis Swinkels, conservator archeologie Valkhofmuseum die deze bij een lezing heeft gebruikt.)

Hoe de pijler er uit gezien moet hebben

Godenpijler met keizer TiberiusDe oorspronkelijke pijler bestond uit minstens vier delen. De zuil moet zelfs aanzienlijk hoger zijn geweest: met meer dan vier blokken, een sokkel onderaan en een bekroning er bovenop.

De twee gevonden blokken gevonden staan in het Valkhofmuseum. De middelste reliëfs zijn compleet. De overige reliëfs zijn een kwart van de oorspronkelijke. Op elkaar gestapeld moeten deze beide delen ruim 3,5 meter hoog zijn geweest. We zien dus 4 volledige (4 zijden) en acht onvolledige reliëfs op twee blokken.

Een van de complete reliëfs in het midden toont Tiberius, stiefzoon en opvolger van de eerste Romeinse keizer Augustus. Hij brengt een offer aan de goden. Je ziet hem uit een schaal wijn op een altaar voor hem te gieten. Zijn afgekorte naam: Tib(e)r(ius) C(ae)sar staat er ook op. Victoria, de godin van de overwinning houdt een lauwerkrans boven zijn hoofd.

Het monument dateert van na de troonsbestijging van Tiberius in het jaar 14 en is het opgericht na beëindiging van een reeks veldtochten tegen de Germanen in 15-16 na Christus.

Tiberius staat op de pijler in het gezelschap van enkele goden waaronder Apollo, Diana, Ceres en Bacchus, die staan voor de bovennatuurlijke steun die Tiberius en de zijnen ten deel viel. 

We mogen ons gelukkig prijzen dat juist het blok met Tiberius erop bewaard is gebleven: daardoor weten we dat de zuil hier rond het jaar 17 na Chr. in Nijmegen stond.  Deze zuilen stonden alleen in steden van betekenis. We mogen daarom concluderen dat Nijmegen al in dat jaar een belangrijke stedelijke nederzetting was.

Pijler en Zonnewijzer

Als alternatief voor een onmogelijke reconstructie is er, als een eigentijds monument, een nieuwe pijler opgericht. Onderaan deze schuin geplaatste zuil zie je afgietsels van de twee gevonden blokken. Zo maakt het de herinnering aan de Romeinse godenpijler zichtbaar. Zoals gezegd: de originele blokken van de originele pijler staan in het museum aan dit plein.

Een geheimpje, special voor jou! De pijler is ook een zonnewijzer! Nieuwsgierig?