St. Nicolaaskapel op het Valkhof

Naar de Sint Nicolaaskapel kun je, net als naar de Barbarossaruïne, uren kijken en steeds weer iets anders ontdekken. Zoveel verschillende details, zoveel bouwsporen, binnen en buiten.... zoveel te fantaseren ook! Hier de grote lijnen, met een boeken-aanbeveling.

De St. Nicolaaskapel bekijken Tussen Pasen en ergens in oktober (ik zal de juiste periode hier laten weten als die voor 2019 bekend is.//) is de kapel dagelijks, behalve de maandagen, geopend van 11.15 tot 16.45 u*. Gratis toegang.
* een enkele keer is de toegang tijdelijk beperkt door een huwelijk of andere afgesproken activiteit.

Ouderdom van de Valkhofkapel

De St. Nicolaaskapel werd vroeger (en wordt nog wel eens) de Karolingische kapel genoemd. Niet zo héél vreemd want hij lijkt sterk op het centrale achthoekige gedeelte in de Dom van Aken. Die kerk is ontstaan uit de hofkerk van Karel de Grote en tussen 792 en 805 gebouwd.

Maar "onze" kapel stamt niet uit de tijd van Karel de Grote. Hij is zo'n anderhalve eeuw jonger.

Schriftelijke bronnen over de stichting ontbreken. Er zijn in de loop van de tijd heel wat bouwjaren genoemd, allemaal tussen 950 en 1050. Veel ideeën moesten worden weerlegd.

Volgens de laatste, met enkele steekhoudende argumenten onderbouwde inzichten2 is Keizer Otto III de vermoedelijke bouwheer. Dat betekent dat de kapel, uitgaande van de 14 jarige leeftijd waarop hij keizer werd, moet zijn gebouwd tussen 994 en 1002, mogelijk ter ere van zijn moeder Theophano (zie hieronder).

Zelf lijkt het me niet ondenkbaar dat zijn moeder zelf de kapel kan hebben gesticht. Zij was uit Byzantium afkomstig. De kapel zou dan kunnen zijn gebouwd tussen 974 en 991 ter ere van St. Nicolaas, naar wie de kapel werd genoemd en die in haar geboorteland een zeer geliefde heilige was wiens rite zij hier introduceerde.

We zullen er dus niet veel naast zitten als we zeggen dat de kapel van tussen 975 en 1000 dateert.

Theophano, Armeense prinses op het Valkhof

Theophano (Theofanu) was een Byzantijnse prinses, een aangetrouwd familielid van de Byzantijnse keizerlijke families en van Armeense afkomst. Theofanu kwam vanuit Turkije naar hier en trouwde op ongeveer twaalfjarige leeftijd met keizer Otto II. Zo werd zij keizerin van het Heilige Roomse (= Romeinse) Rijk waar ook Nijmegen deel van uitmaakte. Otto wilde door dat huwelijk tot een goede verstandhouding komen met het Byzantijnse rijk (= Oost-Romeinse rijk), de oostelijke tegenhanger van het Heilige Roomse Rijk. Bovendien zou Theofano voor een troonopvolger moeten zorgen. Zo ging dat toen...

Theofanu werd moeder van vijf kinderen, onder wie, als enige jongen (en dat telde toen alleen) Otto III. Otto III werd in de buurt van Nijmegen geboren. Hij volgde zijn vader op als keizer en hij verbleef, net als zijn vader, geregeld op het Valkhof.

Theofanu overleed in 991 op het Valkhof. Het is goed denkbaar dat Otto III (980-1002) de kapel heeft gesticht als eerbetoon aan zijn moeder en, in verband met haar afkomst, in Byzantijnse stijl.

Sint Nicolaas veroverde Nederland vanuit Nijmegen.

Theofanu heeft hier en in de ons omringende landen vanuit haar geboorteland de Nicolaasverering geïntroduceerd. Hieruit is vanaf de 13e eeuw het Sinterklaasfeest ontstaan. Nicolaas was een heilige uit Myra in Lycië, onder Antalya aan de zuidwestelijke kust van Turkije.

Architectuur van de kapel.

Het midden van "onze" kapel is net als de kapel in de Dom van Aken achthoekig. Daaromheen loopt een zestienhoekige omgang. De bouw dateert volgens de laatste inzichten van rond het jaar 950/ 1000. In de gotische periode is het Romaans vormgegeven dak verhoogd met een torenachtig bakstenen bovenstuk, dat door een vrij rijzige spits wordt gedekt. De oude situatie is nog goed te herkennen. Zie hieronder de afbeelding "Van Romaans naar Gotisch". Die toren had daarna ook een verdedigende functie. In dezelfde tijd kreeg de omgang kruisrib- en graatgewelven. 

Het portaal vertoont invloeden van de Karolingische architectuur en is waarschijnlijk het oudste deel van de kapel. Het muurwerk aan de buitenkant van de kapel was in het begin van tufsteen maar het is later voor een groot deel door metselwerk vervangen. Vreemd is dat allemaal niet natuurlijk voor zo'n oud gebouw dat ook allerlei afwijkende bestemmingen kreeg.

De Sint Nicolaaskapel van Romaans naar Gotisch. 

De kapel heeft nog steeds kenmerken van beide stromingen

Voor het doel van deze website laten we het hier maar bij. Als je er (veel) meer over wilt weten zou je je het prachtige boek Het Valkhof, 2000 jaar geschiedenis, Hettie Peterse, Dolly Verhoeven e.a. (red.) , ISBN 978 94 6004 185 3 aan kunnen schaffen.