Hier werd Sint Nicolaas voor het eerst in Nederland vereerd.

Hier op deze plek, het Valkhof, ontstond niet alleen de eerste stedelijke nederzetting in ons land, het Oppidum Batavorum (de hoofdstad van de Bataven), maar hier ontstond ook de verering in Nederland van de heilige Nicolaas. Hoe dat zat, lees je hier.

De St. Nicolaaskapel op het Valkhof

De St. Nicolaaskapel bekijken

Tot en met in ieder geval 5 januari 2020 is de kapel dagelijks, behalve de maandagen, geopend. Voor 5 november van 11.15 tot 16.45 u*, daarna van 12.00 tot 16.00 u. Gratis toegang. */

Ouderdom van de Valkhofkapel

De St. Nicolaaskapel werd vroeger Karolingische kapel genoemd. Niet zo vreemd, want hij lijkt sterk op het centrale achthoekige gedeelte in de Dom van Aken. Die kerk is ontstaan uit de hofkerk van Karel de Grote en tussen 792 en 805 gebouwd. Karel liet zich inspireren door een kapel in Ravenna, vanwaar hij allerlei kunst naar Aken liet overkomen.

Maar "onze" kapel stamt niet uit de tijd van Karel de Grote. Hij is zo'n anderhalve eeuw jonger.

Bouwjaar van de St. Nicolaaskapel

Er zijn in de loop van de tijd heel wat bouwjaren genoemd, allemaal tussen 950 en 1050. Veel ideeën moesten worden weerlegd. Geschreven bronnen ontbreken.

Volgens de laatste, met enkele steekhoudende argumenten onderbouwde inzichten2 is Keizer Otto III de vermoedelijke bouwheer. Dat betekent dat de kapel, uitgaande van de 14-jarige leeftijd waarop hij keizer werd, moet zijn gebouwd tussen 994 en 1002, ter ere van zijn moeder Theophanu (Theophano) (zie hieronder  ).

Het is ook mogelijk dat Theophanu zelf de kapel heeft gesticht. De kapel zou dan kunnen zijn gebouwd tussen 972 (huwelijk met Otto II, al is dat wel erg vroeg, ze was toen pas 12 jaar) en (15 juni) 991 (toen ze op het Valkhof stierf). St. Nicolaas was in haar geboorteland een geliefde heilige.

We zullen er dus niet veel naast zitten als we zeggen dat de kapel van tussen 975 en 1000 dateert.

De kapel heeft overduidelijk Byzantijnse kenmerken. Theophanu was uit Byzantium afkomstig.

Theophanu, Bijzantijnse prinses op het Valkhof

Aan het eind van de eerste eeuw viel Nijmegen onder het Heilige Roomse Rijk en was Otto II hier keizer.

Theophanu (Theofano) was een Byzantijnse prinses, een aangetrouwd familielid van de Byzantijnse keizerlijke families en van Armeense afkomst.

Theofanu trouwde op ongeveer twaalfjarige leeftijd in Rome met keizer Otto II. Zo werd zij keizerin van het Heilige Roomse (= opvolger van het Romeinse) Rijk waar ook Nijmegen deel van uitmaakte.

Otto wilde door dat huwelijk tot een goede verstandhouding komen met het Byzantijnse rijk (= Oost-Romeinse rijk), de oostelijke tegenhanger van het Heilige Roomse Rijk. Bovendien zou Theofanu voor een troonopvolger moeten zorgen. Zo ging dat toen...

Theofanu werd moeder van vijf kinderen, onder wie, als enige jongen (en dat telde toen alleen) Otto III. Otto III werd in de buurt van Nijmegen, in het Ketelwoud, onderdeel van het Reichswald nabij Groesbeek, geboren. Hij volgde zijn vader op als keizer en hij verbleef, net als zijn vader, geregeld op het Valkhof.

Theophanu was een krachtige vrouw. Toen Otto II in 983 kwam te overlijden, heeft Theophanu, in naam van haar pas driejarige zoon, tot aan haar dood in 991 over het grote Duitse rijk geregeerd. Theofanu is op haar geliefde Valkhof overleden. Ze is in de Pantaleonkerk in Keulen begraven.

Sint Nicolaas veroverde Nederland vanuit Nijmegen.

Theofanu heeft hier de vork geïntroduceerd. Vanaf dat moment hoefden we niet meer met onze tengels, maar konden we netjes met mes en vork eten.

Ook de Nicolaasverering heeft Theophanu hier geïntroduceerd. Hieruit is vanaf de 13e eeuw het Sinterklaasfeest ontstaan. Nicolaas was een heilige uit Myra (tegenwoordig Demre) in Lycië, onder Antalya, aan de zuidwestelijke kust van Turkije.

Als Theophanu er niet was geweest, als ze niet was getrouwd met Otto II en als ze niet zo graag op het Valkhof had vertoefd, had Nederland waarschijnlijk nooit iets als een Sinterklaasfeest gekend.

Architectuur van de kapel.

Aan de bouwkundige en architectonische aspecten hebben we een afzonderlijke pagina gewijd.


Als je meer over het park en de kapellen wilt weten zou je je het prachtige boek Het Valkhof, 2000 jaar geschiedenis, Hettie Peterse, Dolly Verhoeven e.a. (red.) , ISBN 978 94 6004 185 3 aan kunnen schaffen.

* Als je speciaal voor de kapel naar Nijmegen wilt komen, bedenk dan dat de toegang een enkele keer tijdelijk beperkt kan zijn door een huwelijk of andere gereserveerde activiteit en dat hij gesloten is bij sommige evenementen in het park. Vanwege de Vierdaagse en de werkzaamheden er rond omheen is de kapel gesloten van een week of twee voor tot enkele dagen na de wandel- en feestdagen. Alle evenementen in Nijmegen vind je hier. */

Deze pagina is het laatst gewijzigd op 16-10-2019.