St. Nicolaaskapel op het Valkhof

Naar de Nicolaaskapel kun je, net als naar de Barbarossaruïne, uren kijken en steeds weer andere dingen zien. Zoveel verschillende details, zoveel bouwsporen, binnen en buiten.... zoveel te fantaseren ook! Hier de grote lijnen, met een boeken-aanbeveling.

De St.-Nicolaaskapel werd vroeger (en wordt nog wel eens) de Karolingische kapel genoemd. Niet zo héél vreemd want hij lijkt sterk op het centrale achthoekige gedeelte in de Dom van Aken. Die kerk is ontstaan uit de hofkerk van Karel de Grote en tussen 796 en 804 gebouwd.

Beide hebben duidelijk Byzantijnse trekken. Maar "onze" kapel stamt niet uit de tijd van Karel de Grote. Hij is zo'n anderhalve eeuw jonger.

Het is wel zeker een van de oudste gebouwen, zo niet het oudste gebouw van Nederland. Volgens de laatse inzichten is hij rond 960 gebouwd, waarschijnlijk door Otto III voor zijn moeder, de uit het huidige Turkije afkomstige Byzantijnse prinses Theofano. Sommigen houden nog vast aan rond 1030 als stichtingsdatum. Erg veel maakt het niet uit.

Theophano

Theophanu (Theofano) was een Byzantijnse prinses, een aangetrouwd familielid van de Byzantijnse keizerlijke families en van Armeense afkomst. Theofanu kwam vanuit Turkije naar hier en trouwde op ongeveer twaalfjarige leeftijd met keizer Otto II. Zo werd zij keizerin van het Heilige Roomse (= Romeinse) Rijk waar ook Nijmegen deel van uitmaakte. Otto wilde door dat huwelijk komen tot een goede verstandhouding met het Byzantijnse rijk (= Oost-Romeinse rijk), de oostelijke tegenhanger van het Heilige Roomse Rijk.

Theofanu werd moeder van vijf kinderen, onder wie Otto III. Otto III werd in de buurt van Nijmegen geboren. Hij volgde zijn vader op als keizer en hij verbleef, net als zijn vader, geregeld op het Valkhof.

Theofanu overleed in 991 op het Valkhof. Het is goed denkbaar dat Otto III (980-1002) de kapel heeft gesticht als eerbetoon aan zijn moeder.

Sint Nicolaas veroverde Nederland vanuit Nijmegen

Theofanu heeft hier en in de ons omringende landen vanuit haar geboorteland de Nicolaasverering geïntroduceerd. Hieruit is vanaf de 13e eeuw het Sinterklaasfeest ontstaan. Nicolaas was een heilige uit Myra in Lycië, onder Antalya aan de zuidwestelijke kust van Turkije.

Architectuur van de kapel

Het midden van "onze" kapel is net als de kapel in de Dom van Aken achthoekig. Daaromheen loopt een zestienhoekige omgang. De bouw dateert volgens de laatste inzichten van rond het jaar 950/ 1000. In de gotische periode is het Romaans vormgegeven dak verhoogd met een torenachtig bakstenen bovenstuk, dat door een vrij rijzige spits wordt gedekt. De oude situatie is nog heel goed te herkennen. Zie hieronder de afbeelding "Van Romaans naar Gotisch". Die toren had daarna ook een verdedigende functie. In dezelfde tijd kreeg de omgang kruisrib- en graatgewelven. 

Het portaal vertoont invloeden van de Karolingische architectuur en is waarschijnlijk het oudste deel van de kapel. Het muurwerk aan de buitenkant van de kapel was aanvankelijk van tufsteen maar het is later voor een groot deel door metselwerk vervangen. Vreemd is dat allemaal niet natuurlijk voor zo'n oud gebouw dat ook allerlei afwijkende bestemmingen kreeg.

De Sint Nicolaaskapel van Romaans naar Gotisch. 

De kapel heeft nog steeds kenmerken van beide stromingen

Voor het doel van deze website laten we het hier maar bij. Als je er (veel) meer over wilt weten zou je je het prachtige boek Het Valkhof, 2000 jaar geschiedenis, Hettie Peterse, Dolly Verhoeven e.a. (red.) , ISBN 978 94 6004 185 3 aan kunnen schaffen.